Bediening manuaalkoppels hoofdorgel Sint-Jan Gouda in ere hersteld dankzij 3D print techniek

Het hoofdorgel in de Sint Janskerk te Gouda is gebouwd door J.F. Moreau tussen 1732 en 1736 (foto 1). Dit driemanuaals orgel met vrij pedaal heeft 3856 pijpen, 52 sprekende stemmen en een zeer fraaie klaviatuur gemaakt door orgelmaker N.A. Lohman (foto 2). De bas- en diskantzijde van de 3 manualen kunnen onderling worden gekoppeld vanaf de buitenzijden. Elk van de 6 manuaalkoppels bestaat uit een stalen, horizontaal gelegen, massieve staaf die verbonden is met het koppelmechaniek. Vanaf de klaviatuur kan de staaf naar voren worden geschoven om manualen te koppelen of te ontkoppelen door de staaf naar achteren te schuiven.

Om dit systeem aan het zicht te onttrekken en te integreren met de fraaie klaviatuur zijn er door Lohman bij elke koppel fraaie ornamenten aangebracht, namelijk een “bootje” over de stalen staaf en een “garnaaltje” aan het uiteinde van de staaf. (foto 3) Elk bootje, gemaakt van ebbenhoutsnijwerk, kan eraf worden gehaald, zodat het hele garnaaltje en het voorste gedeelte van de stalen staaf zichtbaar worden. Het garnaaltje zelf is ca. 35 mm lang en 25 mm hoog. Met een schroefpen-gatverbinding is het bevestigd aan de 12 mm dikke stalen staaf (foto 4). Het oorspronkelijk materiaal van de garnaaltjes is ivoor. In de loop van de jaren, zijn de garnaaltjes ten gevolge van de het gebruik van de koppels beschadigd en weer gerepareerd. Echter deze reparaties bleken niet sterk genoeg te zijn, zodat al lange tijd meerdere garnaaltjes waren gescheurd of afgebroken. (foto’s 5 en 6).

Foto 6: Afgebroken garnaaltje
Foto 3: Manuaalkoppel- diskantzijde
Foto 4: Stalen staaf met garnaaltje
Foto 5: Gescheurd garnaaltje

Begin 2019 is het plan ontstaan om de garnaaltjes te reproduceren met behulp van 3D scanning en printtechniek. Na overleg met de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed is dit als volgt uitgevoerd. Een origineel garnaaltje is er voorzichtig afgedraaid, schoongemaakt en bij een tandtechnisch laboratorium vanuit verschillende posities gescand. Deze digitale scans zijn met behulp van Rinoceros 3D software ingeladen en omgezet naar een volledig 3D computer model. Dit digitale model is gebruikt om een Raise 3D printer aan te sturen. De 0,2 mm nozzle van deze printer werd gevoed met PLA filament 1,75 mm dik, type Extrafill Light Ivory (foto 8). Dit materiaal is gekozen vanwege zijn hoge afdrukkwaliteit met fijne details en goede laaghechting.

Foto 7: Verbinding garnaaltjestalen pen
Foto 8: PLA filament

De laaghoogte tijdens printen was 0,05 mm bij een temperatuur van ca. 210 graden Celcius. Voor elk garnaaltje was ca. 7 uur printertijd nodig (zie >>  https://youtu.be/vuJsnQoCkig ). In totaal zijn er 9 garnaaltjes geprint (foto 10) die gepolijst zijn en daarna is er vanuit een vaste opstelling schroefdraad ingetapt. Nadat het bestaande schroefdraad op de stalen staven opnieuw is aangesneden, zijn alle 6 garnaaltjes door de 3D geprinte exemplaren vervangen (foto 11). De oude garnaaltjes zijn bij het orgel opgeslagen.

Hierna zijn de bootjes erop gezet en was daarmee de klaviatuur van het Moreau orgel in de St. Jan in Gouda weer in ere hersteld.

Met dank aan Henk Kooiker (orgeladviseur), Rudi van Straten (RCE), Gino Koolman (3D printen), tandarts A. Kalmeijer en Excent tandtechniek (scannen en polijsten), Pieter de Vos (monteren garnaaltjes), Gerben Budding (hoofdorganist Sint Janskerk Gouda) en het College van Kerkrentmeesters PKN Gouda.

Auteur: Dick den Hertog 
Voorzitter Commissie Orgel- en Pianozaken, PKN Gouda.
e-mail: dickdenhertog@tiscali.nl

Foto 10: De nieuwe, 3D geprinte garnaaltjes
Foto 11: Aansnijden van oud schroefdraad
Translate »